Bu konuda ne öğreneceksin
Bir gazetede “Kasaba halkı kütüphane için bir araya geldi” başlığı, bir defterde “Bugün sınıfta çok güldük” yazısı, bir kitapta “Bir varmış, bir yokmuş…” diye başlayan bir anlatı. Hepsi yazıdır ama farklı metin türleridir. Bu konuda başlıca metin türlerini, ayırt edici özelliklerini ve bir metnin hangi türe ait olduğunu bulma yolunu öğreneceksin.
Hedefler
- Hikâye, roman, masal, fabl, destan gibi öyküleyici metinlerin özelliklerini söylemek.
- Makale, haber, söyleşi, biyografi, otobiyografi, anı, günlük, mektup, gezi yazısı gibi bilgilendirici metinleri ayırt etmek.
- Şiir ve tiyatronun temel özelliklerini açıklamak.
- Bir parçadan yola çıkarak metin türünü belirlemek.
1. Öyküleyici metinler
Öyküleyici metinlerde olay, kişi, yer, zaman unsurları bulunur. Yazar bir olayı anlatır.
Hikâye (öykü)
Kısa bir zaman diliminde tek bir olayı anlatan, kişi sayısı az, yazılış amacı okuyucuyu etkilemek olan metindir. Olay örgüsü kısadır (giriş, gelişme, sonuç).
Roman
Hikâyeden uzun, birden çok olayın ve çok sayıda kişinin yer aldığı, uzun bir zaman diliminin anlatıldığı metindir.
Masal
Olağanüstü olayların anlatıldığı, “Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde…” gibi kalıplarla başlayan halk anlatısıdır. Zaman ve yer belirsizdir. İyiler ödüllendirilir, kötüler cezalandırılır.
Fabl
Hayvanların, bitkilerin ya da eşyaların konuşturulduğu ve sonunda bir ders verildiği kısa anlatıdır. Kahramanlar insan özelliklerini taşır (konuşturma ve kişileştirme). Örnek: Tilki ile Karga.
Destan
Bir milletin yaşadığı büyük olayları (savaş, göç, kuruluş) anlatan, olağanüstü kahramanları olan uzun anlatılardır. Örnek: Oğuz Kağan Destanı, Dede Korkut hikâyeleri destansı özellik taşır.
Efsane
Gerçek bir olaya, kişiye ya da doğa olayına dair halk tarafından olağanüstü şekilde anlatılan hikâyelerdir. Yer ve kişi çoğunlukla bellidir. Örnek: Kız Kulesi efsanesi.
| Tür | Uzunluk | Ayırt edici özellik |
|---|---|---|
| Hikâye | Kısa | Tek olay, az kişi |
| Roman | Uzun | Çok olay, çok kişi, uzun zaman |
| Masal | Kısa-orta | Olağanüstü, “bir varmış bir yokmuş” |
| Fabl | Kısa | Hayvanlar konuşur, ders verir |
| Destan | Uzun | Milletin büyük olayları, olağanüstü kahraman |
| Efsane | Kısa | Gerçek yer ya da kişiye bağlı olağanüstü anlatı |
2. Bilgilendirici metinler
Haber metni
Güncel bir olayı “ne, kim, nerede, ne zaman, neden, nasıl” sorularına cevap vererek bildirir. Dil açık ve nesneldir. Başlık ve spot bulunur.
Makale
Bir konuyu bilimsel ve kanıtlı biçimde ele alan, okuyucuyu bilgilendirmeyi ya da ikna etmeyi amaçlayan yazıdır. Dil ağırbaşlıdır, kanıtlar kullanılır.
Söyleşi (röportaj)
Bir kişiyle yapılan soru-cevap biçiminde yazıdır. Sorular ve cevaplar belirgindir.
Biyografi ve otobiyografi
- Biyografi: Bir kişinin hayatının başka biri tarafından anlatıldığı metindir. Üçüncü kişi ağzıyla yazılır (“O doğdu, okula gitti”).
- Otobiyografi: Kişinin kendi hayatını kendisinin anlattığı metindir. Birinci kişi ağzıyla yazılır (“Doğdum, okula gittim”).
Anı (hatıra)
Yazarın yaşadığı ya da tanık olduğu olayları, geçmişe dönerek anlattığı metindir. Birinci kişi ağzıyla yazılır, ama olaya ve çevreye odaklıdır. Otobiyografiden farkı, bütün hayatı değil belli bir dönemi ya da olayı anlatmasıdır.
Günlük
Kişinin her gün başından geçenleri tarih belirterek yazdığı metindir. Birinci kişidedir, içten ve samimidir. “Sevgili günlük” gibi hitaplar görülebilir. Tarih başlığı önemlidir.
Mektup
Bir kişinin belirli birine yazdığı yazıdır. Hitap (“Sevgili Ayşe,”), gelişme ve imza bölümleri vardır. Konu serbesttir.
Gezi yazısı
Bir yerin görülenlerini, gözlemlerini ve izlenimlerini anlatan yazıdır. Yer adları, betimlemeler ve yazarın izlenimi önemlidir.
Deneme ve fıkra
- Deneme: Yazarın bir konuda kendi düşüncelerini serbest ve samimi bir dille anlattığı yazıdır, kesin hükümler vermez.
- Fıkra (köşe yazısı): Güncel bir konuda gazetelerde yazarın görüşünü kısa ve sohbet havasında aktardığı yazıdır.
3. Şiir ve tiyatro
Şiir
Duygu ve düşünceleri ahenk, ritim, ölçü, uyak ve imgelerle anlatan metindir. Dize (mısra) ve bent (kıta) gibi birimleri vardır. Dil, çoğunlukla mecaz ve söz sanatlarıyla zenginleşir.
Tiyatro (oyun)
Sahnede oynanmak için yazılan metindir. Diyaloglardan oluşur, kişilerin adları sol tarafa yazılır. Yazar, sahne yönergelerini parantez içinde verir (kapıyı çalar, gülümser). Bölümlerine perde (ya da sahne) denir.
| Tür | İpucu |
|---|---|
| Şiir | Dize, bent, ahenk |
| Tiyatro | Diyalog, sahne yönergesi, perde |
4. Metin türünü nasıl bulursun?
| İpucu | Olası tür |
|---|---|
| “Bir varmış, bir yokmuş” | Masal |
| Hayvanlar konuşuyor, sonunda ders var | Fabl |
| Tarih başlığı, “Sevgili günlük” | Günlük |
| “Sevgili …” ile başlayıp imza ile biten | Mektup |
| Soru ve cevaplar sıralanıyor | Söyleşi |
| Yaşam öyküsü, “doğdu”, “yetişti” | Biyografi |
| Yaşam öyküsü, “doğdum”, “okudum” | Otobiyografi |
| Güncel olay, ne-kim-nerede-ne zaman | Haber |
| Bir yerde görülenler ve izlenimler | Gezi yazısı |
| Perde, sahne, diyalog | Tiyatro |
- Yazar “ben” diyor ve tarih belirtiyorGünlük olma ihtimali yüksektir.
- Yazar bir başkasının hayatını anlatıyorBiyografi.
- Parça soru ve cevap biçimindeSöyleşi.
- Hayvanlar konuşuyor ve ders veriyorFabl.
5. Konuyu toparla
| Ayrım | Hatırlanacak |
|---|---|
| Hikâye - roman | Kısa tek olay - uzun çok olay |
| Masal - efsane | Olağanüstü, yer belirsiz - belli bir yere bağlı |
| Biyografi - otobiyografi | Başkası anlatır - kendi anlatır |
| Anı - günlük | Geçmişe dönük - tarih başlıklı, her gün |
| Makale - deneme | Kanıtlı ve ciddi - serbest ve kişisel |
| Haber - fıkra | Nesnel - yazarın görüşü |
Mini test
Soru 1
12 Mart Cuma Sevgili günlük, bugün okulda resim dersi vardı. Öğretmenimiz herkesin hayalindeki evi çizmesini istedi. Ben ağaç evi çizdim. Çok eğlendim.
Bu parçanın türü aşağıdakilerden hangisidir?
- AMektup
- BGünlük
- CAnı
- DBiyografi
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Parçada tarih başlığı (12 Mart Cuma), “Sevgili günlük” hitabı ve o gün yaşananların anlatımı var.
- Mektupta alıcı bir kişidir. Anıda geçmişe dönülür. Biyografide başkasının hayatı anlatılır.
- Doğru cevap B.
Soru 2
Tilki, ağacın dalında peynir tutan karganın yanına yaklaşmış ve onu övmeye başlamış: “Ne kadar güzel bir sesin var!” Karga sevinip ağzını açınca peynir yere düşmüş, tilki de peyniri kapıp kaçmış. Bu yüzden akıllı olan, övgüye hemen kanmaz.
Bu parçanın türü aşağıdakilerden hangisidir?
- ADestan
- BEfsane
- CHaber
- DFabl
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Parçada hayvanlar (tilki, karga) konuşturulmuş ve insan gibi davranıyor.
- Parça sonunda bir ders verilmiş: “Akıllı olan, övgüye hemen kanmaz.”
- Bu özellikler fabl türüne aittir. Doğru cevap D.
Soru 3
Aşağıdaki metin türlerinden hangisinde yazarın kendi hayatını anlattığı söylenebilir?
- AOtobiyografi
- BBiyografi
- CFabl
- DHaber
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Biyografi, bir kişinin hayatını başkası anlatır. Fabl ve haber kişinin hayatını anlatmaz.
- Otobiyografide kişi kendi hayatını anlatır. Doğru cevap A.
Soru 4
ANNE: Neden geç kaldın? ALİ: Otobüs bozuldu, yürümek zorunda kaldım. (Ali kapıdan hızlı adımlarla içeri girer, çantasını masaya bırakır.)
Bu parçadaki yazım özellikleri aşağıdaki türlerin hangisine aittir?
- ARoman
- BMakale
- CTiyatro
- DGezi yazısı
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Parçada kişi adlarıyla verilen konuşmalar (diyalog) ve parantez içinde sahne yönergesi (“Ali kapıdan hızlı adımlarla içeri girer”) var.
- Bu özellikler sahnede oynanmak üzere yazılan tiyatro metnine aittir. Doğru cevap C.
Kendini dene
Kendini dene
Biyografi ile otobiyografi arasındaki fark nedir?
Biyografiyi başkası yazar (üçüncü kişi), otobiyografiyi kişi kendisi yazar (birinci kişi).
“Bir varmış, bir yokmuş” diye başlayan, olağanüstü olayların anlatıldığı metin hangi türdür?
Masal.
Günlük ile anı arasındaki iki farkı yaz.
Günlük her gün ve tarih başlığıyla yazılır, anı geçmişe dönülerek yazılır ve belli bir olay ya da dönemi anlatır.
Soru-cevap biçiminde bir kişiyle yapılan yazı hangi türdür?
Söyleşi (röportaj).
Tiyatro metnini diğer metinlerden ayıran iki özellik nedir?
Diyaloglardan oluşması ve sahne yönergeleri içermesi.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.