Bu konuda ne öğreneceksin
“Dilim dilim” bir meyvenin kesilişini anlatır, ama “dilinin ucunda olmak” bir meyveyle ilgili değildir. “Damlaya damlaya göl olur” sözü ise gerçek bir göl hakkında değil, birikimin gücü hakkındadır. Deyimler ve atasözleri, dilimizin kısa ama çok şey anlatan kalıplarıdır. Bu konuda ikisini birbirinden ayırmayı, anlamlarını bulmayı ve cümleyle ilişkilendirmeyi öğreneceksin.
Hedefler
- Deyim ve atasözünün özelliklerini söylemek.
- Deyim ile atasözünü ayırt etmek.
- Deyim ve atasözlerinin anlamını bağlama bakarak yorumlamak.
- Bir duruma uygun atasözünü ya da deyimi seçmek.
1. Deyim
Deyim, sözcüklerin gerçek anlamlarından uzaklaşıp kalıplaşarak kazandığı özel anlamla kullanılan söz öbeğidir.
Özellikleri:
- Kalıplaşmıştır. İçindeki sözcükler değiştirilemez ve eş anlamlısıyla yer değiştiremez. “Göz atmak” yerine “bakış atmak” denmez.
- Genellikle mecaz anlamlıdır. “Ağzı kulaklarına varmak” gerçekten ağzın kulağa ulaşması değil, çok sevinmektir.
- Cümlenin içinde kullanılır ve fiil çekimi alabilir. “Sınavdan sonra içi rahatladı.”
- Bir yargı bildirmez. Bir durumu, davranışı ya da hâli anlatır.
| Deyim | Anlamı |
|---|---|
| Göz atmak | Hızlıca bakmak |
| Kulak vermek | Dikkatle dinlemek |
| Gönül koymak | Küsmek, kırılmak |
| El atmak | Bir işe başlamak ya da müdahale etmek |
| Eli açık olmak | Cömert olmak |
| Eli sıkı olmak | Cimri olmak |
| Gözden düşmek | Değerini ve saygınlığını yitirmek |
| Ağzı kulaklarında olmak | Çok sevinmek |
| Burnu havada olmak | Kibirli olmak |
| Yüzü gülmek | Mutlu olmak, işleri yolunda gitmek |
| Baş göz etmek | Evlendirmek |
| Göz yummak | Görmezden gelmek |
Deyimler cümleye canlılık, kısalık ve anlam zenginliği katar. “Çok sevindi” yerine “ağzı kulaklarına vardı” dediğimizde anlatım görsel ve etkili olur.
Kendini dene
“Bu konuya hiç kulak asmadı, hata yaptı.” cümlesinde “kulak asmak” ne demektir?
Aldırış etmemek, önemsememek.
“Yeni arabasını alınca burnu havaya kalktı.” cümlesindeki deyim ne anlatır?
Kibirlenmeyi, kendini beğenmeyi.
2. Atasözü
Atasözü, uzun deneyimlerin ve gözlemlerin sonucunda ortaya çıkmış, öğüt veren ya da genel bir doğruyu bildiren, kalıplaşmış sözlerdir. Atasözlerinin söyleyeni belli değildir, toplumun ortak ürünüdür.
Özellikleri:
- Yargı bildirir. Kendi başına bir cümledir.
- Genel bir doğruyu ya da öğüdü anlatır.
- Kalıplaşmıştır. Sözcükleri değiştirilemez.
- Çoğu zaman benzetme, karşılaştırma ve ses uyumu içerir (“Damlaya damlaya göl olur”).
- Hem gerçek hem mecaz anlamlı olabilir. “Ateş düştüğü yeri yakar” gerçekten ateşin yaktığı bir yeri anlatır, ama genelde “acıyı yaşayan bilir” demektir.
| Atasözü | Anlattığı |
|---|---|
| Damlaya damlaya göl olur. | Küçük birikimler zamanla büyür |
| Sakla samanı, gelir zamanı. | Tutumlu davranmak ileride işe yarar |
| Ayağını yorganına göre uzat. | Gelirine göre harca |
| Bir elin nesi var, iki elin sesi var. | İş birliği ile iş daha kolay yapılır |
| Üzüm üzüme baka baka kararır. | Çevre insanı etkiler |
| Acele işe şeytan karışır. | Acele edersen hata yaparsın |
| Sabreden derviş muradına ermiş. | Sabreden sonunda istediğine ulaşır |
| Gülü seven dikenine katlanır. | Bir şeyi istiyorsan zorluklarına da katlanırsın |
| Ak akçe kara gün içindir. | Para kötü gün için biriktirilmelidir |
| Komşu komşunun külüne muhtaçtır. | Komşular birbirine ihtiyaç duyar, yardımlaşma önemlidir |
3. Deyim ile atasözü arasındaki farklar
| Özellik | Deyim | Atasözü |
|---|---|---|
| Anlam | Genellikle mecaz | Gerçek ya da mecaz olabilir |
| Yargı | Yargı bildirmez | Yargı bildirir |
| Cümledeki yeri | Cümlenin bir parçasıdır | Kendi başına cümledir |
| Fiil çekimi | Çekim eki alabilir | Kalıp olduğu için genelde almaz |
| Amaç | Anlatımı güçlendirmek | Öğüt vermek, genel doğruyu söylemek |
| Örnek | Göz yummak | Ne ekersen onu biçersin. |
4. Özdeyiş ve ona yakın kavramlar
Özdeyiş (vecize), bir yazar ya da düşünürün söylediği, söyleyeni bilinen ve genel bir doğruyu içeren sözdür. “Gelecek, bugünden hazırlananlar içindir.” gibi. Atasözü ve özdeyiş birbirine benzer ama özdeyişin söyleyeni bellidir.
5. Bağlama uygun atasözü ve deyimi seçmek
Bir durum verilip hangi söze uygun olduğu sorulduğunda şu adımları izle.
- Durumun ana fikrini bul. (Birikim mi, iş birliği mi, acele mi?)
- Seçeneklerdeki sözlerin anlamlarını kendi cümlelerinle yaz.
- Durumun ana fikriyle aynı olan sözü seç.
Örnek: “Her gün kumbarasına küçük bir miktar atan Elif, bir yıl sonra bisiklet alacak kadar para biriktirmişti.”
Bu durumda ana fikir: küçük birikimlerin büyük sonuç doğurması. Uygun atasözü: “Damlaya damlaya göl olur.”
- Bir kişi gelirinden fazla harcıyor“Ayağını yorganına göre uzat.” atasözü uygundur.
- İş birliği yapınca iş kolaylaşıyor“Bir elin nesi var, iki elin sesi var.” atasözü uygundur.
- Çevresindeki kötü arkadaşlar kişiyi etkiliyor“Üzüm üzüme baka baka kararır.” atasözü uygundur.
- Zorlukları göze alıp amacına ulaşıyor“Gülü seven dikenine katlanır.” atasözü uygundur.
6. Konuyu toparla
| Kavram | Hatırlanacak |
|---|---|
| Deyim | Kalıplaşmış, genelde mecaz, yargı bildirmez |
| Atasözü | Öğüt ya da genel doğru, kendi başına cümle |
| Özdeyiş | Söyleyeni bilinen düşünce |
| Seçim yaparken | Önce durumun ana fikrini bul |
Mini test
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde deyim kullanılmamıştır?
- ASınav sonuçlarını duyunca ağzı kulaklarına vardı.
- BVerdiği sözü tutmayınca arkadaşlarının gözünden düştü.
- CKitaplığı düzenlemek için bütün kitapları yere indirdik.
- DHaksızlığa uğrayınca arkadaşına çok gönül koydu.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- A seçeneğinde “ağzı kulaklarına varmak” (çok sevinmek), B’de “gözden düşmek” (değerini yitirmek), D’de “gönül koymak” (küsmek) deyimleri vardır.
- C seçeneğindeki cümlede kitapların yere indirilmesi gerçek anlamdadır. Deyim yoktur. Doğru cevap C.
Soru 2
Ayşe, harçlığından her hafta küçük bir miktarı ayırıyordu. Yıl sonunda biriktirdiği para ile okulun yardım kampanyasına hatırı sayılır bir destek verdi.
Bu duruma en uygun atasözü aşağıdakilerden hangisidir?
- ADamlaya damlaya göl olur.
- BAcele işe şeytan karışır.
- CÜzüm üzüme baka baka kararır.
- DAğaç yaşken eğilir.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Metinde küçük miktarların biriktirilerek büyük bir sonuca ulaşıldığı anlatılıyor.
- Bu durum “Damlaya damlaya göl olur.” atasözünün anlamıyla örtüşür. Doğru cevap A.
Soru 3
Aşağıdaki cümlelerden hangisi bir atasözüdür?
- ABu işe el atmalıyız.
- BAğzı kulaklarına varıyor.
- CDün akşam gözüne uyku girmedi.
- DBir elin nesi var, iki elin sesi var.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- A, B ve C cümlelerinde deyimler (el atmak, ağzı kulaklarına varmak, gözüne uyku girmemek) bir durumu anlatır.
- D seçeneği kendi başına öğüt veren, genel bir doğruyu bildiren, kalıplaşmış bir sözdür. Atasözüdür. Doğru cevap D.
Soru 4
Mahalle halkı, selde zarar gören komşularının evini onarmak için bir araya geldi. Kimi çimento taşıdı, kimi duvar ördü. Birkaç günde ev yeniden yaşanır hâle geldi.
Bu parçanın ana düşüncesini en iyi anlatan söz aşağıdakilerden hangisidir?
- AAk akçe kara gün içindir.
- BBirlikten kuvvet doğar.
- CAyağını yorganına göre uzat.
- DGülü seven dikenine katlanır.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Parçada herkes bir iş üstlenip birlikte çalışıyor ve iş kısa sürede tamamlanıyor. Ana fikir iş birliği ve dayanışmadır.
- Bu fikir “Birlikten kuvvet doğar.” atasözüyle örtüşür. Doğru cevap B.
Kendini dene
Kendini dene
“Gözden düşmek” deyiminin anlamı nedir?
Değerini ve saygınlığını yitirmek.
“Acele işe şeytan karışır.” atasözü hangi davranışı uyarır?
Düşünmeden aceleyle iş yapmayı. Acele edince hata olur.
Deyim ile atasözü arasındaki en önemli fark nedir?
Atasözü yargı bildirir ve kendi başına cümledir, deyim yargı bildirmez ve cümlenin bir parçasıdır.
“Parayı hep ihtiyaç anlarına saklıyor.” cümlesine uygun atasözü hangisidir?
Ak akçe kara gün içindir.
“Burnu havada olmak” deyiminin anlamını cümle içinde kullan.
“Yarışmayı kazandıktan sonra burnu havada dolaşıyordu.” (Kibirli olmak)
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.