Bu konuda ne öğreneceksin
“Göz” sözcüğü bir yerde yüzündeki organı, başka yerde “çekmecenin gözü”nü, bir başkasında “gözü pek” kişiyi anlatır. Aynı sözcük farklı cümlelerde farklı anlamlar kazanır. Bu konuda sözcüğün anlam katmanlarını ve sözcükler arasındaki anlam ilişkilerini öğreneceksin. LGS Türkçe’de her sınavda karşına çıkan bu konu, paragraf sorularının da temelidir.
Hedefler
- Sözcüğün gerçek, yan, mecaz ve terim anlamını ayırt etmek.
- Eş anlamlı, zıt anlamlı ve eş sesli sözcükleri tanımak.
- Somut ve soyut, genel ve özel anlamlı sözcükleri ayırt etmek.
- Bir sözcüğün cümledeki anlamını bağlama bakarak belirlemek.
1. Gerçek, yan, mecaz ve terim anlam
Gerçek anlam
Sözcüğün akla gelen ilk, temel anlamıdır. Sözlükte ilk sırada yazılı olan anlamdır.
- Taş duvarı çok sağlamdı. (Sert, katı madde)
- Sabah erkenden yola çıktık. (Gidilen yol)
Yan anlam
Sözcüğün temel anlamıyla bağlantılı kalan, ama farklı bir şeyi gösteren anlamlarıdır.
- Ali’nin ayağı burkuldu. (Temel anlam: Organ)
- Masanın ayağı kırıldı. (Yan anlam: Altta duran, taşıyan parça)
- Dağın ayağında küçük bir köy var. (Yan anlam: En alt kısım)
Yan anlamlar, temel anlamdan benzerlik ya da kullanım ilişkisiyle türemiştir. Sözlükte genellikle 2., 3. sırada yer alırlar.
Mecaz anlam
Sözcüğün gerçek anlamından tamamen uzaklaşıp, bir benzetme ya da çağrışımla kazandığı anlamdır.
- Tatlı bir gülüşü vardı. (Hoş, sevimli)
- Sınavdan sonra dünya başıma yıkıldı. (Çok üzüldüm)
- Soğuk bir bakışla karşılandık. (Sevgisiz, ilgisiz)
Terim anlam
Bir bilim, sanat ya da meslek dalına ait özel anlamdır. Yalnızca o alanda kullanıldığında bu anlama gelir.
- Üçgenin iç açıları toplamı 180°’dir. (Matematik)
- Kök hücre tedavisi gelişiyor. (Biyoloji)
- Bu şiirdeki ölçü hece ölçüsüdür. (Edebiyat)
- Sözcük temel anlamıyla kullanılırGerçek anlam. “Kuşlar uçuyor.”
- Temel anlamla bağı sürer ama farklı bir şeyi gösterirYan anlam. “Kalemin ucu kırıldı.”
- Anlam benzetmeyle uzaklaşırMecaz anlam. “Zaman uçtu gitti.”
- Bir bilim ya da meslek alanına özgüdürTerim anlam. “Uçak rüzgâr tünelinde test edildi.”
Kendini dene
“Eli açık biri olduğu için herkes onu severdi.” cümlesinde “eli açık” hangi anlamdadır?
Mecaz. “Cömert” anlamına gelir.
“Çaydanlığın ağzı kırıldı.” cümlesindeki “ağız” hangi anlamdadır?
Yan anlam. Temel anlamla (insan ağzı) bağı var, ama başka bir şeyi (çaydanlığın boşalan kısmı) gösterir.
2. Sözcükler arasındaki anlam ilişkileri
Eş anlamlı sözcükler
Yazılışı farklı, anlamı aynı ya da çok yakın sözcüklerdir.
| Sözcük | Eş anlamlısı |
|---|---|
| Okul | Mektep |
| Güzel | Hoş, endamlı |
| Hızlı | Çabuk, süratli |
| Başlamak | Girişmek |
| Cevap | Yanıt |
Eş anlamlı sözcükler her cümlede birbirinin yerine kullanılamayabilir. “Sıcak bir yemek” yerine “ılık bir yemek” dersen anlam değişir.
Zıt (karşıt) anlamlı sözcükler
Anlamca birbirinin tersi olan sözcüklerdir: Uzun - kısa, açmak - kapamak, doğru - yanlış.
Dikkat: Bir sözcüğün zıt anlamlısı, kullanıldığı anlama göre değişir. “Açık hava” için zıt anlamlı “kapalı hava”, “açık renk” için ise “koyu renk” olur. Aynı sözcüğün her cümlede aynı zıt anlamlıya sahip olmadığına dikkat et.
Eş sesli (sesteş) sözcükler
Yazılışı ve okunuşu aynı, anlamları farklı ve aralarında anlam bağı olmayan sözcüklerdir.
| Sözcük | Anlam 1 | Anlam 2 |
|---|---|---|
| Yüz | Sayı (100) | Yüzü yıkamak |
| Çay | Bir içecek | Küçük akarsu |
| Al | Kırmızı | Almak fiili |
| Ben | Zamir | Ciltteki leke |
3. Somut ve soyut anlam
- Somut anlamlı: Beş duyu organımızla algılanan sözcükler. Masa, ses, koku, tuz, rüzgâr.
- Soyut anlamlı: Beş duyuyla algılanamayan, düşünce ve duygularımızla kavradığımız sözcükler. Sevgi, adalet, mutluluk, umut, cesaret.
Bazı sözcükler hem somut hem soyut anlamla kullanılabilir. “Ses” (duyulabilen şey) somuttur, “sesini duyurmak” (düşüncelerini bildirmek) mecazdır ve soyuttur.
4. Genel ve özel anlam
- Genel anlamlı: Bir grubun tamamını kapsayan sözcükler. Meyve, hayvan, taşıt.
- Özel anlamlı: Grubun içindeki tek bir türü gösteren sözcükler. Elma, kedi, otobüs.
“Çiçek” genel, “papatya” özeldir. Aynı sözcük bir ilişkide genel, başka bir ilişkide özel olabilir: “Hayvan”, “kedi”ye göre geneldir, “canlı”ya göre özeldir.
5. Sözcük soruları nasıl çözülür?
- Altı çizili sözcüğü cümlenin içinde oku.
- Seçeneklerdeki cümlelerde sözcüğün aynı anlamda kullanılıp kullanılmadığına bak.
- Önce sözcüğün yerine eş anlamlısını koy. Cümle anlam bütünlüğünü koruyorsa anlam doğrudur.
- “Hangisinde mecaz anlam vardır?” sorusunda, gerçek anlamla yorumlanamayan cümleyi ara.
6. Konuyu toparla
| Kavram | Kısa tanım | Örnek |
|---|---|---|
| Gerçek anlam | Temel, ilk anlam | Taş duvar |
| Yan anlam | Temel anlamla bağlı farklı anlam | Çaydanlığın ağzı |
| Mecaz anlam | Benzetmeyle kazanılan anlam | Tatlı gülüş |
| Terim anlam | Bilim, sanat, meslek alanına özgü | Hücre zarı |
| Eş anlamlı | Aynı anlamlı farklı sözcük | Yanıt - cevap |
| Zıt anlamlı | Tersi anlamlı sözcük | Uzun - kısa |
| Eş sesli | Aynı yazılışlı, anlamları ilgisiz | Yüz, çay |
Mini test
Soru 1
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde altı çizili sözcük mecaz anlamda kullanılmıştır?
- ABahçedeki kırmızı gül çok güzel kokuyordu.
- BAnnem konuşurken hep tatlı bir dil kullanır.
- CPazardan annemle birlikte taze elma aldık.
- DMisafir gelince kapıyı yavaşça açtı.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- A seçeneğinde gül, bir çiçek olarak gerçek anlamında kullanılmış.
- C ve D de gerçek anlamdadır.
- B seçeneğindeki “tatlı dil”, dilin tadıyla ilgili değildir. “Kibar, nazik, hoş” anlamına gelen bir mecazdır. Doğru cevap B.
Soru 2
Bahçedeki yüz yıllık çınar ağacı, mahallenin hafızası gibiydi.
Bu cümledeki yüz sözcüğü ile aynı anlamda kullanılan sözcük aşağıdakilerin hangisinde vardır?
- AYüzünü yıkayıp ders çalışmaya başladı.
- BDenizin üstünde yüzmek için kıyıya geldik.
- CKitabın yüzüne bir not yazmış.
- DKöyümüzdeki okulda yüz öğrenci okuyor.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: D
- Cümledeki “yüz”, sayı anlamındadır: 100.
- A seçeneğinde yüz, insanın yüzü anlamında. B seçeneğindeki “yüzmek”, fiildir. C seçeneğinde yüz, “sayfanın bir yüzü” anlamındadır.
- D seçeneğinde “yüz öğrenci”, sayı anlamında kullanılmıştır. Doğru cevap D.
Soru 3
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “ağır” sözcüğü terim anlamda kullanılmıştır?
- AHalterde ağır sıklette birinci oldu.
- BBu çantayı taşımak çok ağır geliyor.
- CGeçen yıl ağır bir hastalık geçirdi.
- DYorgun olduğu için ağır ağır yürüdü.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Terim anlam, bir spor, bilim ya da meslek dalına özgü anlamdır.
- “Ağır sıklet”, halter ve boks gibi sporlarda kullanılan bir kategori adıdır. Terim anlamdadır.
- B seçeneğinde gerçek anlam (kilosu fazla), C’de mecaz (şiddetli), D’de “yavaş” anlamı vardır. Doğru cevap A.
Soru 4
Aşağıdaki sözcük çiftlerinden hangisi zıt anlamlıdır?
- AHızlı - çabuk
- BKitap - defter
- CUcuz - pahalı
- DGüzel - hoş
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- A ve D çiftleri eş anlamlıdır. B çifti ise farklı iki nesneyi gösterir.
- Ucuz ve pahalı birbirinin tersi anlamlara sahiptir. Doğru cevap C.
Kendini dene
Kendini dene
“Gözü tok biri olduğu için başkasının malına bakmaz.” cümlesinde “gözü tok” hangi anlamdadır?
Mecaz. Açgözlü olmayan, kanaatkâr anlamındadır.
“Çay” sözcüğünün iki farklı eş sesli anlamını yaz.
Bir içecek ve küçük akarsu.
“Tazı” ve “köpek” sözcüklerinden hangisi genel, hangisi özel anlamlıdır?
Köpek genel, tazı özeldir.
“Umut” ve “masa” sözcüklerinden hangisi soyut anlamlıdır?
Umut. Beş duyuyla algılanamaz.
“Okul” sözcüğünün eş anlamlısı nedir?
Mektep.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.