Bu konuda ne öğreneceksin
Talas Savaşı’ndan sonra Türkler İslam dinine hızla yaklaştı. 10. yüzyılda Türkler kitleler halinde Müslüman oldu ve Türk-İslam devletleri kuruldu. Bu devletler hem İslam dünyasının koruyucusu hem de Türk kültürünün taşıyıcısı oldu. Bu konuda Karahanlıları, Gazneliler’i ve Büyük Selçuklu Devleti’ni, Malazgirt Savaşı’nı ve bu dönemin kültür ve bilim eserlerini öğreneceksin.
Hedefler
- Türklerin İslam’la tanışmasını ve Müslüman olmalarını açıklamak.
- Karahanlı, Gazneli ve Büyük Selçuklu devletlerini kuruluş, başkent ve önemli hükümdarlarıyla tanımak.
- Malazgirt Savaşı’nın nedenlerini, sonuçlarını ve önemini söylemek.
- Bu dönemde yazılan önemli eserleri yazarlarıyla eşleştirmek.
- Nizamiye Medreseleri ve iktaları açıklamak.
1. Türklerin İslam’ı kabulü
- Talas Savaşı (751) Türklerle Müslümanları yakınlaştırdı.
- Türkler Abbasi ordusunda asker ve komutan olarak yer aldı.
- Müslüman tüccarlar, âlimler ve sufiler Orta Asya’da İslam’ı yaydı.
- Türkler İslam’ı kitleler halinde 10. yüzyılda kabul etti. Bu yüzyılda Karahanlılar, sonra Oğuzlar (Selçuklular) Müslüman oldu.
- Türkler İslam’ı kendi kültürleriyle birleştirerek yorumladı. Cihad ve gaza anlayışı Türklerin eski savaşçı yapısıyla birleşti.
İslam’ı kabul eden Türkler eski kültür öğelerini (törenler, kurultay, hükümdar anlayışı) korudu, bunlara İslam’ın değerlerini ekledi.
2. Karahanlılar (840 ile 1212)
- Karluk, Yağma ve Çiğil boylarından kurulmuştur. Başkentleri Balasagun ve Kâşgar’dır.
- Satuk Buğra Han İslam’ı kabul eden ilk Türk hükümdarlarından biridir. Oğlu Musa Baytaş döneminde İslam resmî din ilan edilmiştir (10. yüzyıl).
- İlk Müslüman Türk devleti kabul edilir.
- Devlet, hanedan üyeleri arasında paylaşılıyordu (doğu ve batı). Bu uygulama devleti zayıflattı.
- Türkçe, Arapça ve Farsça birlikte kullanıldı. Türkçe resmî dil olarak korundu. Uygur alfabesi ve Arap alfabesi birlikte kullanıldı.
- Medreseler, hastaneler (darüşşifa) ve kervansaraylar yapıldı.
Karahanlı dönemi eserleri:
| Eser | Yazar | Konu |
|---|---|---|
| Kutadgu Bilig | Yusuf Has Hacib | Siyasetname, devlet yönetimi. İslam sonrası ilk Türkçe eserlerden |
| Divanü Lügati’t-Türk | Kâşgarlı Mahmud | İlk Türkçe sözlük, Türk boyları ve dil bilgisi, ilk Türkiye haritası |
| Atabetü’l-Hakayık | Edip Ahmet Yükneki | Ahlak kitabı |
| Divan-ı Hikmet | Ahmet Yesevi | Tasavvuf şiirleri, Yesevilik |
3. Gazneliler (963 ile 1187)
- Başkentleri Gazne’dir. Sebüktekin kurucudur (Samanoğullarının komutanı iken bağımsızlık kazanmıştır).
- Gazneli Mahmut (998 ile 1030) devleti en geniş sınırlarına ulaştırdı. Hindistan’a 17 sefer düzenledi. İslam’ı Hindistan’da yaydı.
- Sultan unvanını kullanan ilk Türk hükümdarı olarak bilinir. Abbasi halifesi tarafından kabul edildi.
- Ünlü şair Firdevsi Şehname’yi Gazneli Mahmut’a sunmuştur. Biruni bu sarayda yaşamıştır.
- Dandanakan Savaşı (1040): Gazneliler Selçuklulara yenildi. Gazneli devleti zayıfladı, Horasan Selçukluların eline geçti.
4. Büyük Selçuklu Devleti (1040 ile 1157)
- Oğuzların Kınık boyundan gelen Selçuk Bey’in torunları Çağrı ve Tuğrul Bey tarafından kurulmuştur.
- Dandanakan Zaferi (1040) ile fiilen kuruldu. Başkentleri önce Nişabur, sonra Rey, İsfahan oldu.
- Tuğrul Bey Abbasi halifesini Şii Büveyhoğullarının baskısından kurtarmış, halife ona “Sultan” unvanını vermiştir (1055, Bağdat). Böylece Selçuklular İslam dünyasının siyasi lideri oldu.
- Tuğrul Bey döneminde Anadolu’ya akınlar başladı. Oğuz (Türkmen) boyları Doğu Anadolu’ya ilerledi.
Alparslan ve Malazgirt (1064 ile 1072)
- Alparslan Anadolu seferleri yaptı. Ani (1064), Kars ve çevresi alındı.
- Malazgirt Savaşı (26 Ağustos 1071): Alparslan, Bizans İmparatoru Romen Diyojen ordusunu yendi.
- Nedenler: Selçukluların Anadolu akınları, Bizans’ın bunları durdurmak istemesi.
- Sonuçlar: Anadolu’nun kapıları Türklere açıldı. Türkmen boyları Anadolu’ya yerleşti. Bizans’ın askerî gücü zayıfladı. Bu zafer Anadolu’nun Türk yurdu olmasının başlangıcıdır. Haçlı Seferleri’nin nedenlerinden biri oldu.
- Alparslan’ın ölümünden sonra (1072) oğlu Melikşah tahta çıktı.
Melikşah dönemi (1072 ile 1092)
- Devlet en geniş sınırlarına ulaştı. Nizamülmülk vezirliği ile devlet düzenlendi.
- Devletin düzeni: İkta sistemi (komutanlara, vergi toplama hakkı karşılığı toprak ayrılması), Nizamiye medreseleri.
- Nizamiye Medreseleri (Bağdat’ta 1067) Sünni düşünceyi yaymak, devlet adamı ve bilgin yetiştirmek için kuruldu. İmam Gazali burada ders vermiştir.
- Ömer Hayyam, Celali takvimi’ni hazırlamıştır.
- Siyasetname adlı eseriyle Nizamülmülk devlet yönetimini anlatmıştır.
- Haşhaşiler (Batıni) tehdidi: Nizamülmülk bir suikastla öldürüldü.
Melikşah’tan sonra taht kavgaları devleti zayıflattı. Devlet Anadolu Selçukluları, Kirman, Suriye ve Irak gibi kollara ayrıldı. Sultan Sencer (1157) döneminin sonunda Büyük Selçuklu Devleti yıkıldı. Katvan Savaşı (1141)’nda Karahıtaylara yenilgi alındı.
- Türkler İslam’ı kabul ediyorTürk-İslam devletleri kurulur.
- Malazgirt Savaşı kazanılıyorAnadolu’nun kapıları Türklere açılır.
- Devlet hanedan üyeleri arasında paylaşılıyorDevlet zayıflar, bölünür.
- Nizamiye Medreseleri kuruluyorSünni düşünce ve devlet adamı yetiştirme yaygınlaşır.
5. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Karahanlılar | İlk Müslüman Türk devleti, Kâşgar |
| Kutadgu Bilig | Yusuf Has Hacib |
| Divanü Lügati’t-Türk | Kâşgarlı Mahmud, ilk sözlük |
| Gazneliler | Gazneli Mahmut, Hindistan |
| Dandanakan | 1040, Selçuklu zaferi |
| Malazgirt | 1071, Alparslan, Bizans |
| Nizamiye | Bağdat 1067, medrese |
| İkta | Hizmet karşılığı toprak |
Mini test
Soru 1
Karahanlı döneminde yazılmış, Türk boylarının dillerini, yaşadıkları yerleri ve kültürlerini anlatan ve ilk Türkiye haritasını içeren eser aşağıdakilerden hangisidir?
- AKutadgu Bilig
- BAtabetü’l-Hakayık
- CDivan-ı Hikmet
- DSiyasetname
- EDivanü Lügati’t-Türk
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Türk boylarını, dillerini ve ilk haritayı içeren eser Kâşgarlı Mahmud'un Divanü Lügati't-Türk'üdür.
- Diğer eserlerin konuları farklıdır. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: Kutadgu Bilig Kutadgu Bilig devlet yönetimiyle ilgili siyasetnamedir / Atabetü’l-Hakayık Atabetü’l-Hakayık ahlak kitabıdır / Divan-ı Hikmet Divan-ı Hikmet tasavvuf şiirleri içerir / Siyasetname Siyasetname’yi Nizamülmülk yazmıştır, Karahanlı dönemi eseri değildir.
Soru 2
Selçuklu hükümdarı Alparslan’ın Bizans İmparatoru Romen Diyojen’i yendiği 1071 Malazgirt Savaşı’nın en önemli sonucu aşağıdakilerden hangisidir?
- ABüyük Selçuklu Devleti’nin kurulması
- BAbbasi halifesinin Selçuklulardan yardım istemesi
- CAnadolu’nun kapılarının Türklere açılması
- DGaznelilerin Hindistan’ı fethi
- EMoğolların Anadolu’yu işgali
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: C
- Malazgirt Savaşı Bizans'ın Anadolu'daki savunmasını çökertti.
- Türkmen boylarının Anadolu'ya yerleşmesinin yolu açıldı. Doğru cevap C.
Diğer şıklar: Büyük Selçuklu Devleti’nin kurulması Büyük Selçuklu Devleti 1040 Dandanakan’da kuruldu / Abbasi halifesinin Selçuklulardan yardım istemesi bu olay Tuğrul Bey zamanında yaşanmıştır / Gaznelilerin Hindistan’ı fethi Gazneli Hindistan seferleri Malazgirt’ten önceydi / Moğolların Anadolu’yu işgali Moğol işgali Kösedağ’dan (1243) sonra gerçekleşir.
Soru 3
Aşağıdakilerden hangisi Karahanlılar ile ilgili değildir?
- ABaşkenti Gazne’dir.
- Bİlk Müslüman Türk devletidir.
- CKutadgu Bilig bu dönemde yazılmıştır.
- DDevlet doğu ve batı olarak paylaşılmıştır.
- EKâşgar önemli bir merkezdir.
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: A
- Gazne, Gaznelilerin başkentidir.
- Karahanlıların merkezleri Balasagun ve Kâşgar'dır. Doğru cevap A.
Diğer şıklar: İlk Müslüman Türk devletidir. Karahanlılar ilk Müslüman Türk devletidir / Kutadgu Bilig bu dönemde yazılmıştır. Kutadgu Bilig Karahanlı döneminin eseridir / Devlet doğu ve batı olarak paylaşılmıştır. Karahanlı devleti hanedan üyeleri arasında paylaşılmıştır / Kâşgar önemli bir merkezdir. Kâşgar Karahanlı merkezlerindendir.
Soru 4
Selçukluların Gazneliler karşısında kazandığı ve Büyük Selçuklu Devleti’nin fiilen kurulmasını sağlayan savaş hangi yılda yapılmıştır?
- A1039
- B1040
- C1055
- D1071
- E1141
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Dandanakan Savaşı 1040'ta yapılmış ve Büyük Selçuklu Devleti kurulmuştur.
- 1071 Malazgirt, 1055 Tuğrul Bey'in sultan unvanı, 1141 Katvan Savaşı'dır. Doğru cevap B.
Diğer şıklar: 1039 işlem hatasıyla bir eksik bulunmuş / 1055 Tuğrul Bey’in sultan unvanı aldığı yıl alınmış / 1071 Malazgirt Savaşı’nın yılı alınmış / 1141 Katvan Savaşı’nın yılı alınmış.
Kendini dene
Kendini dene
İlk Müslüman Türk devleti hangisidir?
Karahanlılar.
İlk Türkçe sözlük hangi eserdir?
Divanü Lügati’t-Türk.
Büyük Selçuklu Devleti’nin kurulmasını sağlayan savaş hangisidir?
Dandanakan (1040).
Malazgirt Savaşı’nın tarihi nedir?
Nizamülmülk neyi kurmuştur?
Nizamiye Medreselerini.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.