Yolumnet

TYT · Tarih

İlk ve Orta Çağlarda Türk Dünyası

Yaklaşık 17 dakikalık okuma · Son güncelleme 2026-10-23

Bu konuda ne öğreneceksin

Türkler, tarihin en eski ve en geniş coğrafyaya yayılmış topluluklarından biridir. Anayurtları Orta Asya’dır. Hunlardan Göktürklere, Uygurlardan Karahanlılara kadar uzanan bir devlet geleneği oluşmuştur. Bu konuda Türk adının anlamını, Orta Asya’daki ilk Türk devletlerini, Orhun Yazıtları’nı, Türklerin devlet yapısını ve kültürünü ve Avrupa’ya ulaşan kolları öğreneceksin.

Hedefler

  1. Türk adının anlamını, Türklerin ilk yurdunu ve yaşam biçimini açıklamak.
  2. Asya Hun, Göktürk ve Uygur devletlerinin özelliklerini ayırt etmek.
  3. Orhun Yazıtları’nın önemini söylemek.
  4. Türklerin devlet yapısını ve ordu sistemini örneklerle anlatmak.
  5. Avrupa’da ve Anadolu yönünde görülen Türk boylarını sıralamak.
İlk ve Orta Çağlarda Türk Dünyası · Retro Yayıncılık
İlk ve Orta Çağlarda Türk Dünyası · tonguç AKADEMİ

1. Türklerin ilk yurdu ve yaşamı

Türklerin anayurdu Orta Asya’dır (Altay Dağları ve Tanrı Dağları çevresi). İklim değişimi, nüfus artışı ve otlak sıkıntısı Türkleri başka bölgelere göçe zorlamıştır.

  • Türk sözcüğü Göktürk yazıtlarında “güçlü, kuvvetli” anlamında geçer. Siyasi bir ad olarak Göktürklerle birlikte öne çıkmıştır.
  • Ekonomi hayvancılığa dayanır. At, Türk yaşamının merkezindedir. At üzerinde savaşçı ve göçebe bir yaşam sürmüşlerdir.
  • Kışın sıcak yerlere, yazın yaylaya göç etmişlerdir. Çadır (yurt, otağ) kullanmışlardır.
  • İnanç olarak Gök Tanrı ve Şamanizm. Atalara saygı gösterilir, ölen kişi eşyaları ile gömülür (kurgan).

2. Asya Hunları

Bilinen ilk Türk devleti Asya Hun Devleti’dir (Büyük Hun, MÖ 220).

  • Teoman devletin kurucusu kabul edilir. Oğlu Mete (Mete Han) MÖ 209’da tahta çıkmış ve devleti güçlendirmiştir.
  • Mete onlu sisteme dayalı ordu kurmuştur. Ordu on, yüz, bin, on bin kişilik birimlere ayrılır. Bu sistem sonraki Türk devletlerinde de görülür.
  • Çin’i vergiye bağlamıştır. Çin, Hun akınlarından korunmak için Çin Seddi’ni güçlendirmiştir.
  • Mete’den sonra Hunlar ikiye ayrılmıştır (Kuzey Hun ve Güney Hun).
  • Batıya göç eden Hunlar Avrupa’ya ulaşıp Avrupa Hun Devleti’ni kurmuştur. Attila döneminde en güçlü dönemini yaşamıştır. Bu göç Kavimler Göçü’nü (375) tetiklemiştir.

3. Göktürkler

  • Bumin Kağan (552) Göktürk Devleti’ni kurmuştur. Kardeşi İstemi batıyı yönetmiştir.
  • Türk adını siyasi anlamda ilk kullanan devlettir.
  • Devlet ikiye ayrılmış, sonra tekrar birleşmiştir. II. Göktürk (Kutluk) Devleti, Kapgan Kağan ve Bilge Kağan dönemlerinde güçlenmiştir. Bilge Kağan’ın veziri Tonyukuk ve kardeşi Kül Tigin önemlidir.
  • Orhun (Göktürk) Yazıtları: Kül Tigin (732), Bilge Kağan (735) ve Tonyukuk yazıtlarıdır. Türkçe yazılmış ilk yazılı belgeler kabul edilir. Orhun Nehri kıyısında bulunmuştur. Türklerin tarihi, töresi, devlete bağlılığı anlatılır. Yazıtları Danimarkalı Vilhelm Thomsen 1893’te çözmüştür.
  • Göktürk alfabesi (Orhun alfabesi) kullanılmıştır.

4. Uygurlar

  • 744’te Orhun Nehri çevresinde Kutluk Bilge Kül Kağan ile kurulmuştur. Başkenti Ordubalık (Karabalgasun)’tır.
  • Yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğudur. Tarım, ticaret ve el sanatları gelişmiştir.
  • Maniheizm, Budizm gibi dinleri kabul etmişlerdir. Bu yüzden Türk göçebe savaşçı yapısı zayıflamıştır.
  • Kendi alfabelerini (Uygur alfabesi) kullanmışlardır. Bu alfabe sonraki Türk devletlerince de kullanılmıştır.
  • Kırgızlar devletlerine son vermiştir (840).

5. Türklerin kültürü ve devlet yapısı

Devlet anlayışı:

  • Hükümdar yetkisini Tanrı’dan (kut) aldığına inanır. Kağan (han, hakan) devletin başıdır.
  • Devlet bütün hanedan üyelerinin ortak malı sayılmıştır. Bu yüzden veraset sorunları yaşanmış ve devletler parçalanmıştır.
  • Kurultay (Toy): Hükümdar seçimi, savaş ve barış kararları görüşülen toplantıdır.
  • Töre: Yazısız kanunlar topluluğudur. Devlet yönetimi töreye göre yapılır.
  • Hükümdar ve devlet adamlarının bütün ülkeye, yani cihan hâkimiyeti (dünyaya hükmetme) anlayışı vardır.

Ordu: Onlu sisteme dayanır. Her Türk asker sayılırdı. Çok iyi at binicisi ve okçuydular. Hareketli savaş taktikleri kullanılmıştır.

Sosyal yapı: Aile temeldir. Kadının statüsü yüksektir. Hükümdarın eşi (hatun) devlet işlerine katılır. Boy ve oymak olarak örgütlüdürler.

Sanat ve bilim: Kaya resimleri, kurganlar, taş yazıtlar, destanlar (Oğuz Kağan, Alp Er Tunga, Ergenekon, Bozkurt) ve sözlü edebiyat geleneği. Kopuz müzik aracıdır.

6. Diğer Türk toplulukları

  • Avarlar: Orta Avrupa’ya (Macaristan çevresi) ulaşan Türk boyu.
  • Hazarlar: Karadeniz’in kuzeyinde, Volga çevresinde kurulmuştur. Yöneticileri Musevi dinini kabul etmiştir. Ticaret önemlidir.
  • Bulgarlar: Balkanlar’a yerleşmişler, Slavlarla karışmışlardır.
  • Peçenekler, Kıpçaklar (Kumanlar), Oğuzlar: Karadeniz’in kuzeyinde ve Anadolu yönünde görülen boylardır. Oğuzlar Selçuklu ve Osmanlı devletlerini kuran boy olmuştur.
  • Karluklar: Orta Asya’da yaşayan ve sonradan Karahanlıları kuran boydur.
  • Otlak ve iklim sorunları artıyorTürkler başka bölgelere göç eder.
  • Uygurlar yerleşik hayata geçiyorSavaşçı yapı zayıflar, Kırgızlara yenilirler.
  • Hanedan üyeleri ortak yönetime hak iddia ediyorDevletler parçalanır.
  • Hunlar Avrupa’ya ilerliyorKavimler Göçü başlar.

7. Konuyu toparla

Başlık Kısa not
İlk Türk devleti Asya Hun, MÖ 220
Mete MÖ 209, onlu ordu sistemi
Göktürk 552, Bumin, Orhun Yazıtları
Orhun Yazıtları 732 ve 735, ilk yazılı Türkçe belge
Uygur 744, yerleşik hayat, Uygur alfabesi
Kut Egemenliğin Tanrı’dan gelmesi
Kurultay Danışma toplantısı
Töre Yazısız kanun

Mini test

Soru 1

Mete Han döneminde Asya Hun Devleti’nde ordu on, yüz, bin ve on bin kişilik birimlere ayrılmış ve komutanlar bu birimlere göre görevlendirilmiştir. Bu uygulama aşağıdakilerden hangisinin göstergesidir?

  1. AYerleşik hayata geçişin
  2. BCihan hâkimiyeti anlayışının yokluğunun
  3. CHanedanın bölünmesinin
  4. DOnlu sisteme dayalı düzenli ordu anlayışının
  5. EDinî otoritenin güçlenmesinin
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: D

  1. Ordunun on, yüz, bin ve on bin kişilik birimlere ayrılması onlu sistemdir.
  2. Bu, düzenli bir ordu anlayışını gösterir. Doğru cevap D.

Diğer şıklar: Yerleşik hayata geçişin ordu düzeni göçebe savaşçı yapıya aittir / Cihan hâkimiyeti anlayışının yokluğunun ordu düzeni cihan hâkimiyeti anlayışına aykırı değildir / Hanedanın bölünmesinin ordu bölümleri hanedanın bölünmesi değildir / Dinî otoritenin güçlenmesinin ordu düzeni dinî otoriteyle ilgili değildir.

Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi Uygurlar için söylenemez?

  1. AGöçebe savaşçı yaşamlarını sürdürmüşlerdir.
  2. BYerleşik hayata geçen ilk Türk devletlerindendir.
  3. CKendi alfabelerini kullanmışlardır.
  4. DBaşkentleri Ordubalık’tır.
  5. EManiheizm ve Budizm’i kabul etmişlerdir.
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: A

  1. Uygurlar yerleşik hayata geçmiştir, bu yüzden göçebe savaşçı yaşamlarını sürdürmediler.
  2. Diğer seçenekler Uygurlar için doğrudur. Doğru cevap A.

Diğer şıklar: Yerleşik hayata geçen ilk Türk devletlerindendir. Uygurlar yerleşik hayata geçmiştir / Kendi alfabelerini kullanmışlardır. Uygur alfabesi kullanılmıştır / Başkentleri Ordubalık’tır. başkent Ordubalık’tır / Maniheizm ve Budizm’i kabul etmişlerdir. bu dinleri benimsemişlerdir.

Soru 3

Türkçe yazılmış ilk yazılı belgeler olarak kabul edilen ve Orhun Nehri kıyısında bulunan yazıtlar hangi devletin yöneticilerine aittir?

  1. AAsya Hun Devleti
  2. BUygur Devleti
  3. CKarahanlı Devleti
  4. DAvar Devleti
  5. EGöktürk Devleti
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: E

  1. Orhun Yazıtları Bilge Kağan, Kül Tigin ve Tonyukuk adına dikilen Göktürk yazıtlarıdır.
  2. Doğru cevap E.

Diğer şıklar: Asya Hun Devleti Hunlardan yazılı belge kalmamıştır / Uygur Devleti Orhun Yazıtları Uygurlara ait değildir / Karahanlı Devleti Karahanlılar İslamiyet sonrasıdır / Avar Devleti Avarlar Avrupa’ya göç eden bir boydur.

Soru 4

Göktürk Devleti’nin kurucusu Bumin Kağan hangi yılda devleti kurmuştur?

  1. A552
  2. B553
  3. C732
  4. D735
  5. E744
Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: A

  1. Göktürk Devleti 552'de Bumin Kağan tarafından kurulmuştur.
  2. 744 Uygurların, 732 ve 735 ise yazıtların yılıdır. Doğru cevap A.

Diğer şıklar: 553 işlem hatasıyla bir fazla bulunmuş / 732 Kül Tigin Yazıtı’nın dikildiği yıl alınmış / 735 Bilge Kağan Yazıtı’nın dikildiği yıl alınmış / 744 Uygur Devleti’nin kuruluş yılı alınmış.

Kendini dene

Kendini dene

Bilinen ilk Türk devleti hangisidir?

Asya Hun Devleti.

Orhun Yazıtları hangi devlete aittir?

Göktürkler.

Yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti hangisidir?

Uygurlar.

Onlu ordu sistemini kuran hükümdar kimdir?

Mete.

Türklerde hükümdarın yetkiyi Tanrı’dan aldığı inancına ne denir?

Kut.

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.

Tarih dersinin diğer konuları