Tarih ve Zaman

Bu konuda ne öğreneceksin

Bir olayın ne zaman, nerede ve neden yaşandığını bilmeden o olayı anlayamazsın. Tarih bilimi geçmişi tek tek olaylar yığını olarak değil, neden-sonuç ilişkisi içinde inceler. Bu konuda tarihin tanımını, kaynaklarını, yardımcı bilimlerini, zamanı ölçme yöntemlerini ve tarihin çağlara nasıl ayrıldığını öğreneceksin. Bu temel, bütün tarih konularında kullanacağın bir araç takımıdır.

1. Tarih nedir

Tarih, geçmişte yaşanmış olayları yer ve zaman göstererek, neden-sonuç ilişkisi içinde inceleyen bilimdir. Tarih bilimi şu özelliklere sahiptir:

• Olaylar belgelere dayanılarak incelenir. Belge yoksa kesin yargı verilmez.
• Olaylar bir daha aynı biçimde tekrar edemez, bu yüzden tarihte deney yapılamaz.
• Tarihçi objektif olmaya çalışır. Yani kişisel görüş ve duygularını araya katmamalıdır.
• Olaylar yaşandıkları dönemin koşulları içinde değerlendirilir.
• Tarih, geçmişten ders çıkarmaya ve geleceği anlamaya yardımcı olur.

Tarihçilik tarihi araştırma ve yazma işidir. Herodot “tarihin babası” olarak bilinir. İbn Haldun ise toplum ve tarih ilişkisini ilk inceleyenlerden biri olarak tanınır.

2. Tarihî kaynaklar

Tarihçi geçmişi kaynaklar aracılığıyla öğrenir.

Kaynaklar ayrıca birincil ve ikincil olarak ayrılır:

• Birincil kaynak: Olayın yaşandığı dönemde, olaya tanık olan ya da katılanlarca üretilen belgedir. Örnek: Padişah fermanı, savaşa katılan komutanın günlüğü.
• İkincil kaynak: Olaydan sonra, birincil kaynaklara dayanarak yazılmış eserdir. Örnek: Bir tarihçinin yazdığı akademik kitap, ders kitabı.

Tarihçi kaynakları eleştirel biçimde değerlendirir. Bir tek kaynağa bakmaz, kaynakları birbirleriyle karşılaştırır. Bir olayı anlatan kişinin tarafsız olup olmadığına dikkat eder.

3. Yardımcı bilimler

4. Zamanın ölçülmesi: takvimler

Takvim, zamanı gün, hafta, ay ve yıl gibi birimlerle bölen sistemdir. Zamanın ölçülmesi tarihçiye olayları sıraya koyma imkânı verir.

• Güneş takvimi: Dünya’nın Güneş etrafındaki dönüşüne dayanır. Miladi takvim bu türdendir. İlk güneş takvimini Eski Mısırlılar kullanmıştır. Roma İmparatoru Julius Caesar zamanında bu takvim yeniden düzenlenmiş (Jülyen), 1582’de Papa XIII. Gregorius’un değişiklikleriyle bugünkü Gregoryen takvim oluşmuştur.
• Ay takvimi: Ay’ın Dünya etrafındaki dönüşüne dayanır. İlk ay takvimini Sümerler hazırlamıştır, bir yıl 12 ay ve 354 gündür. Hicri takvim bu türdendir ve Güneş yılından yaklaşık 11 gün kısadır.
• Miladi takvim: Hz. İsa’nın doğumu başlangıç kabul edilir. Bu tarihten önceki yıllar MÖ, sonrakiler MS diye yazılır.
• Hicri takvim: Hz. Muhammed’in Mekke’den Medine’ye hicreti başlangıç alınır. Miladi 622 yılıdır. Hz. Ömer döneminde kabul edilmiştir.
• Jülyen ve Gregoryen takvimleri Miladi takvimin sürümleridir. Gregoryen takvim, Jülyen takvimin hata payını düzelten takvimdir.
• Rumi takvim: Osmanlı’da mali işlerde kullanılan takvimdir (Jülyen esaslı).
• Eski Türklerde on iki hayvanlı Türk takvimi (Fare, Öküz, Kaplan, Tavşan, Ejderha, Yılan, At, Koyun, Maymun, Tavuk, Köpek, Domuz) kullanılmıştır.
• Cumhuriyet döneminde: 1926’da Miladi takvim kabul edilmiştir.

5. Tarihin çağları

• Tarih öncesi (Tarih öncesi çağlar): Yazının bulunmasından önceki dönem. Bilgiler arkeolojik buluntulara dayanır.
• İlk Çağ: Yazının bulunmasından (yaklaşık MÖ 3200, Sümerler) Batı Roma’nın yıkılışına (476) kadar.
• Orta Çağ: 476’dan İstanbul’un fethine (1453) kadar.
• Yeni Çağ: 1453’ten Fransız İhtilali’ne (1789) kadar.
• Yakın Çağ: 1789’dan günümüze.

Bu bölümlemeler Avrupa tarihine göre yapılmıştır, her topluma tam uymaz. Türk tarihinde bu çağlar yerine genellikle Türk devletleri ve dönemleri esas alınır. Çağ başlangıç ve bitişlerini belirleyen olaylar dönüm noktalarıdır.

• Olay yazılı belgeyle destekleniyorGüvenilirliği artar.
• Yazı bulunuyorTarih öncesi biter, İlk Çağ başlar.
• İstanbul fethediliyorOrta Çağ biter, Yeni Çağ başlar.
• Tarihçi görüşlerini araya katıyorObjektiflik zedelenir.

6. Konuyu toparla

Mini test

Kendini dene

Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.