Bu konuda ne öğreneceksin
Cumhuriyet'in ilanından sonra edebiyat nasıl bir yön izledi? Orhan Veli şiirden neleri attı? Yaşar Kemal'in İnce Memed'i neden Anadolu'nun destanı sayılır? Cumhuriyet dönemi (1923'ten günümüze), Türk edebiyatının en zengin ve çeşitli dönemidir. Bu konuda şiirdeki akımları (Beş Hececiler, Yedi Meşaleciler, Garip, İkinci Yeni, toplumcu gerçekçi şiir), roman ve öykü anlayışlarını (toplumcu gerçekçi, köy, modernist), tiyatroyu ve önemli sanatçıları ile eserlerini öğreneceksin. AYT'de eser-yazar eşleştirmesi ve akım özellikleri en çok soru gelen konudur.
Hedefler
- Cumhuriyet dönemi şiir akımlarını (Beş Hececiler, Yedi Meşaleciler, Garip, İkinci Yeni, toplumcu) ayırt etmek.
- Yahya Kemal, Nâzım Hikmet, Orhan Veli, Cemal Süreya'yı özellikleriyle eşleştirmek.
- Roman ve öyküdeki akımları (toplumcu gerçekçilik, köy edebiyatı, psikolojik, modernist) tanımak.
- Önemli roman ve öykü yazarlarını eserleriyle eşleştirmek.
- Cumhuriyet dönemi tiyatrosunu ve yazarlarını söylemek.
- Edebiyatın toplumsal olaylarla ilişkisini yorumlamak.
1. Genel özellikler
- Cumhuriyetin ilanıyla birlikte Atatürk ilke ve inkılapları edebiyatın konusu oldu (Milli Mücadele, Anadolu, köy, kentleşme, modernleşme).
- Dil: Sadeleşme, Türkçeleşme. Harf devrimi (1928), Dil Devrimi (1932, Türk Dil Kurumu).
- Tür: Roman, öykü, tiyatro, şiir, deneme, eleştiri.
- Yönelişler: Milli konular, toplumcu gerçekçilik, bireysel ve psikolojik anlatım, modernizm.
2. Şiir
Milli Edebiyat geleneğini sürdürenler: Beş Hececiler (Faruk Nafiz, Yusuf Ziya, Orhan Seyfi, Enis Behiç, Halit Fahri), Yahya Kemal Beyatlı.
Yahya Kemal Beyatlı (1884-1958): Aruz ölçüsünü Türkçeye ustalıkla uyguladı. Tarih, İstanbul, Türk kültürü. Parnasizm ve sembolizmden etkilendi. Eserleri: Kendi Gök Kubbemiz (1961), Eski Şiirin Rüzgârıyla (1962), Sessiz Gemi (şiir), Aziz İstanbul. "Sanat sanat içindir" anlayışına bağlıdır.
Yedi Meşaleciler (1928): Ziya Osman Saba, Sabri Esat Siyavuşgil, Muammer Lütfi Bahşi, Cevdet Kudret Solok, Kenan Hulusi Koray, Vasfi Mahir Kocatürk, Yaşar Nabi Nayır. Hece ve serbest ölçü, bireysel şiir, ortak bir akım olmaktan çok bir topluluk.
Ahmet Haşim, Ahmet Hamdi Tanpınar, Cahit Sıtkı Tarancı, Ahmet Muhip Dıranas: Bireysel şiir çizgisi. Cahit Sıtkı: "Otuz Beş Yaş" şiiri.
Nâzım Hikmet (1902-1963): Serbest nazmın ve toplumcu gerçekçi şiirin öncüsü. Şiirde dize düzenini ve sesi yeniden kurdu. Eserleri: Simavne Kadısıoğlu Şeyh Bedreddin Destanı, Kuvayi Milliye Destanı, Memleketimden İnsan Manzaraları, Yatar Bursa Kalesinde.
Garip Hareketi (1941): Orhan Veli Kanık, Oktay Rifat, Melih Cevdet Anday. "Garip" kitabı. Şiirden ölçü, uyak ve söz sanatlarını çıkardılar. Konuları gündelik yaşamdan, sıradan insan. Dil günlük konuşma dili. Orhan Veli'nin şiirleri: Garip, Vazgeçemediğim, Destan Gibi, Yenisi, Karşı.
İkinci Yeni (1950'ler): Cemal Süreya, Edip Cansever, İlhan Berk, Turgut Uyar, Sezai Karakoç, Ece Ayhan, Ülkü Tamer. Garip'e tepki. Şiirde imge, ses, kapalılık. Anlam arka plandadır, söyleyiş ve çağrışım önemlidir. Cemal Süreya'nın Üvercinka, Edip Cansever'in Dirlik Düzenlik, Turgut Uyar'ın Dünyanın En Güzel Arabistanı eserlerindendir.
Toplumcu gerçekçi şiir: Nâzım Hikmet, Ahmed Arif (Hasretinden Prangalar Eskittim, 1968), Attila İlhan.
3. Roman ve öykü
Toplumcu gerçekçilik: Köy ve kent yaşamının sorunlarını, toplumsal adaletsizlikleri işler.
- Orhan Kemal: Bereketli Topraklar Üzerinde (1954), Baba Evi.
- Yaşar Kemal: İnce Memed (1955), Yılanı Öldürseler.
- Kemal Tahir: Devlet Ana, Esir Şehrin İnsanları.
- Aziz Nesin: Hiciv ve mizah. Zübük, Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz.
- Sabahattin Ali: Kuyucaklı Yusuf, İçimizdeki Şeytan, Kürk Mantolu Madonna (1943).
- Fakir Baykurt, Talip Apaydın: Köy Enstitüleri çıkışlı yazarlar. Yılanların Öcü (Fakir Baykurt).
- Memduh Şevket Esendal: Ayaşlı ile Kiracıları.
Bireysel, psikolojik ve modernist anlatım:
- Peyami Safa: Dokuzuncu Hariciye Koğuşu, Fatih-Harbiye.
- Ahmet Hamdi Tanpınar: Huzur (1949), Saatleri Ayarlama Enstitüsü (1961), Beş Şehir.
- Sait Faik Abasıyanık: Semaver, Alemdağ'da Var Bir Yılan. Olay yerine an ve duygu. Çok yönlü öykü.
- Oğuz Atay: Tutunamayanlar (1971-72), Bir Bilim Adamının Romanı. Türk romanının modernist ustası.
- Yusuf Atılgan: Aylak Adam, Anayurt Oteli.
- Adalet Ağaoğlu: Ölmeye Yatmak (1973).
4. Tiyatro
Haldun Taner, Necati Cumalı, Orhan Asena (Hürrem Sultan), Turgut Özakman (Şu Çılgın Türkler), Cevat Fehmi Başkut. Aziz Nesin'in oyunları da hiciv geleneğini sürdürür.
5. Sık yapılan hatalar
- Garip ile İkinci Yeni'yi karıştırmak. Garip sade ve gündelik, İkinci Yeni kapalı ve imgeli.
- Orhan Veli'yi toplumcu, Nâzım Hikmet'i Garipçi sanmak.
- Yahya Kemal'in serbest nazım kullandığını sanmak. Aruzla yazdı.
- Yaşar Kemal ile Orhan Kemal'i karıştırmak. İnce Memed Yaşar Kemal'in, Bereketli Topraklar Üzerinde Orhan Kemal'in.
- Huzur'u Peyami Safa'ya vermek. Tanpınar'ındır.
6. Konuyu toparla
| Başlık | Kısa not |
|---|---|
| Yahya Kemal | Aruz, İstanbul, Kendi Gök Kubbemiz |
| Nâzım Hikmet | Serbest nazım, toplumcu gerçekçi |
| Garip | Orhan Veli, ölçüsüz, sıradan insan |
| İkinci Yeni | Cemal Süreya, kapalı, imge |
| İnce Memed | Yaşar Kemal |
| Huzur | Ahmet Hamdi Tanpınar |
| Tutunamayanlar | Oğuz Atay |
Mini test
Soru 1
Garip hareketi (1941) ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- AAruz ölçüsüyle yazılan ağır söyleyişli şiirler
- BÖlçü ve uyaktan vazgeçip sıradan insanı işlemiştir.
- CHece ölçüsüyle yazılan milli temalı şiirler
- DToplumsal gerçekçi şiirin ilk örnekleri
- EKapalı imgeli ve soyut şiir anlayışı
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- Orhan Veli, Oktay Rifat ve Melih Cevdet Anday şiirden ölçü, uyak ve söz sanatlarını attı.
- Konu olarak gündelik yaşamı ve sıradan insanı seçti, günlük konuşma dilini kullandı. Doğru cevap B.
Diğer şıklar: A Yahya Kemal / C Beş Hececiler / D Nâzım Hikmet / E İkinci Yeni.
Soru 2
Aşağıdaki şairlerden hangisi İkinci Yeni akımı şairlerindendir?
- AOrhan Veli Kanık
- BNâzım Hikmet
- CAhmed Arif
- DYahya Kemal Beyatlı
- ECemal Süreya
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- İkinci Yeni, 1950'lerde Garip'e tepki olarak doğan, imge ve ses ağırlıklı şiir anlayışıdır.
- Cemal Süreya, Edip Cansever, İlhan Berk ve Turgut Uyar bu akımın şairleridir. Doğru cevap E.
Diğer şıklar: A Garip akımı / B ve C toplumcu gerçekçi şiir / D aruz ölçüsüyle yazan milli şair.
Soru 3
Aşağıdaki eser-yazar eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?
- AHuzur: Peyami Safa
- Bİnce Memed: Yaşar Kemal
- CKuyucaklı Yusuf: Orhan Kemal
- DYaban: Reşat Nuri Güntekin
- ETutunamayanlar: Yusuf Atılgan
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: B
- İnce Memed (1955), Yaşar Kemal'in Çukurova'daki eşkıyalık ve zulüm temalı romanıdır.
- Doğru cevap B.
Diğer şıklar: A Huzur Ahmet Hamdi Tanpınar'ın / C Kuyucaklı Yusuf Sabahattin Ali'nin / D Yaban Yakup Kadri'nin / E Tutunamayanlar Oğuz Atay'ın eseridir.
Soru 4
Aşağıdaki eserlerden hangisi Sabahattin Ali'ye aittir?
- ASinekli Bakkal
- BFatih-Harbiye
- CSaatleri Ayarlama Enstitüsü
- DBereketli Topraklar Üzerinde
- EKürk Mantolu Madonna
Cevabı ve çözümü göster
Doğru cevap: E
- Kürk Mantolu Madonna (1943), Sabahattin Ali'nin Berlin'de geçen aşk romanıdır.
- Doğru cevap E.
Diğer şıklar: A Halide Edib'in / B Peyami Safa'nın / C Ahmet Hamdi Tanpınar'ın / D Orhan Kemal'in eseridir.
Kendini dene
Kendini dene
Garip hareketinin üç şairi kimdir?
Orhan Veli, Oktay Rifat, Melih Cevdet Anday.
İkinci Yeni'nin özelliği nedir?
Kapalı anlatım, imge ve ses.
Serbest nazmın ve toplumcu şiirin öncüsü kimdir?
Nâzım Hikmet.
Tutunamayanlar'ın yazarı kimdir?
Oğuz Atay.
Yahya Kemal hangi ölçüyle yazdı?
Aruz ölçüsüyle.
Yanlış yaptığın soruları yanlış soru defterine ekleyebilirsin. Birkaç gün sonra tekrar karşına çıkar.